PC-ergonomie
Maak van uw werkplek geen 'martel-desk'
Net als bij tal van andere werkzaamheden bestaat bij frequent
PC-gebruik kans op het krijgen van een beroepsziekte. In de meeste
gevallen zal het om de gevolgen van een verkeerde houding gaan. Er
zijn echter ook andere ziekmakende factoren zoals monitorstraling,
ongunstige lichtval, stress, geladen stofdeeltjes en ozon. Gelukkig
kunt u een aantal preventieve maatregelen treffen. Onze medische
redacteur zet de belangrijkste mogelijkheden op een rijtje.
Paraselsus zij het al: "Alles is gif. Het is alleen de dosis die
het hem doet." Een deurtje schilderen is weinig schadelijk voor de
gezondheid. Dag in dag uit in de verfdampen lopen wel!
Zo ook bij PC-gebruik. Hoogstens een uurtje of twee per dag zal het
hem niet doen. Maar hoe vergaat het de PC-werkers die uren achter
hun computertje bivakkeren. Liefst in gezelschap van fors bemeten
monitoren en papierspuwende laserprinters? Dan is er wel degelijk
sprake van enig ARBO-risico.
Natuurlijk moet men niet overdrijven. Zo'n 10 jaar dagelijks
PC-gebruik heeft over de gehele wereld tot nu toe alleen houdings-,
gewrichts-, oog-, huid- en stressklachten opgeleverd. En dat dan
nog bij circa 15% van de gebruikers. De ernstigste beschuldigingen
zoals miskramen en genetische afwijkingen konden niet
wetenschappelijk bewezen worden. De effecten van ozon en
tonerdeeltjes lijken vooralsnog mee te vallen.
Niettemin, voorkomen is beter dan genezen. En een gewaarschuwd
PC-gebruiker telt voor twee.
Verkeerde houding
Houdingsklachten zijn eigenlijk zo oud als de mensheid. Er zijn
twee belangrijke klachtenbronnen:
een langdurige onnatuurlijke houding;
een repeterende belasting.
We beginnen met de langdurige onnatuurlijke houding. PC-gebruik
komt doorgaans neer op lang zittend werk op meerdere niveaus. Er is
sprake van een zitniveau, type-niveau (werkblad met keyboard),
muisniveau, monitorniveau en vaak ook nog een leesniveau
(documenthouder).
Voor het zitniveau is een goede verstelbare bureaustoel een must.
Verstelbaar in zowel in hoogte, als rugleuning en armsteunen. Een
hoge gewelfde rugleuning geeft de beste resultaten. Het is de
bedoeling dat de PC-werker de bureaustoel aan de eigen
lichaamsafmetingen aanpast. Alleen instelling op maat voorkomt een
te hoge spierbelasting en verminderde doorbloeding. Een algemene
richtlijn is zitting ter hoogte van de onderkant van de knieschijf
(denk aan het inveren). Andere belangrijke stoel-eisen zijn
draaibaar, stabiliteit (vijf poten), voldoende ventilatie van de
bekleding en de gebruiker mag er niet vanaf kunnen glijden.
Voor de vermoeide voeten zijn er ergonomische steunen. Bijvoorbeeld
Footform met Individual Support Control (verstelbaar via een lichte
voetdruk) en antisliplaag.
Werkblad
De hoogte van het type-niveau is een belangrijke factor. Staat het
toetsenbord te hoog of te laag dan moeten de armen langdurig in een
dwangpositie worden gehouden. Dat geeft al snel
vermoeidheidsklachten. Ook zijn alle handen en polsen niet gelijk.
Toch moeten zij kunnen rusten en de vingers op natuurlijke wijze de
keys kunnen indrukken.
Om deze toetsenbordbelasting is een complete industrie ontstaan.
Varirend van verstelbare keyboards (o.a. Microsoft) in schelpvorm
tot allerlei arm- en polssteuntjes (o.a. Ergorest).
De truc is om dergelijke hulpmiddelen zo goed mogelijk in te
stellen. D.w.z. aanpassen aan de dikte van het bureaublad, optimale
hoogte-instelling en rekening houden met de breedte van het
toetsenbord. Anders wordt het middel al snel erger dan de kwaal.
Een Fins onderzoek spreekt van 90% spanningsreductie van de arm- en
schouderspieren bij gebruik van armsteunen.
Notebooks
Een aparte crime vormen notebooks. Deze handige draagbare
computertjes zijn nogal krap behuisd. Dat betekent dat ook het
keyboard vrij klein uitpakt. In de praktijk levert dat al snel een
te klein werkblad op. Toetsen zijn te smal en er is geen
steunruimte voor polsen en (onder-)armen. Een aantal
notebook-fabrikanten brengt nu een soort rustplateau onder de
spatiebalk aan. Daarop kan men echter hoogstens de handpalmen laten
rusten. Het werken met notebooks dient om deze reden beperkt te
blijven.
Stuurwijzers
De PC kent een drietal stuurwijzers: de muis, de trackball en de
trackpoint. Op de PC-mouse is vele jaren gestudeerd. De huidige
ergonomische vorm van de duurdere modellen heeft een uitstekende
handligging. O.a. de Microsoft- en Logitech-muizen staan goed
aangeschreven. Wel zijn er klachten over de polsgewrichten Veel
muizen kan tot klachten leiden. Zeker als er sprake is van een te
krappe werkruimte. Om dit te ondervangen kan er gebruik gemaakt
worden van de eerdergenoemde Ergorest.
De trackball is in feite een omgekeerde muis. Zolang de ball zelf
groot genoeg is en de hand op het trackball-huis kan rusten geeft
deze controller weinig klachten. Anders is het bij de kleine
trackballs op notebooks. Die zijn niet alleen lastig te bedienen
maar geven bij veelvuldig gebruik ook kramp- en
vermoeidheidsklachten.
De trackpoint (= minipookje in het keyboard) bevalt de ene
gebruiker prima terwijl de ander deze controller als een gruwel
ervaart. Ook hier weer de vraag: "Past de trackpoint bij uw hand?"
Zo niet dan liever een muis gebruiken.
Het bureau
Aan een PC-bureau dienen de nodige eisen gesteld te worden. Een in
hoogte verstelbare versie verdient duidelijk te voorkeur boven
standaardmaten. Niet iedereen is even lang of kort. Kleine personen
kunnen veel baat vinden bij voetsteunen. De lengte en breedte
dienen afgestemd te worden op de gebruikte apparatuur. Denk daarbij
aan het toetsenbord met daarnaast een muis, de plaats van de
monitor, de bereikbaarheid van de drives en printer.
Wie veel moet overtypen of documenten dient te raadplegen wordt een
concepthouder aangeraden. Bij een goed ingestelde concepthouder
blijft de werker rechtop zitten.
Houdingsklachten
Tot de bekenste houdingsklachten behoort de zogenaamde Repetive
Strain Injury (RSI). In feite een variant van het (Meta-)Carpale
Tunnel Syndroom (CTS). Het gaat daarbij om zenuwen en ligamenten
die bekneld raken t.g.v van veelvuldig herhaalde onnatuurlijke
bewegingen. Met name de hand en het polsgewricht zijn daar gevoelig
voor.
Nu krijgt men normaliter geen RSI/CTS van de ene dag op de andere.
Daar gaan veelal jaren van ergonomisch slecht typwerk aan vooraf.
Ook hier geldt weer voorkomen is beter dan genezen. Kies het juiste
keyboard en muis en zorg voor voldoende pols/armsteun.
De rugpijn blijft altijd een vage zaak. Zo lang het om vermoeidheid
gaat bij een verkeerde zit/werkhouding valt zij goed te bestrijden.
In een aantal gevallen spelen echter ook stress en lichamelijke
afwijkingen een rol.
Een verkeerde monitoropstelling geeft aanleiding tot het te ver
uitsteken van de nek en overbelasting van de schoudergordel. Men
"kruipt" als het ware in de beeldbuis. Men noemt deze afwijking ook
wel het protruded head-syndroom.
Stress werkt twee kanten uit. In de eerste plaats veroorzaakt
langdurig computeren stress. Men kan het apparaat als het ware niet
even loslaten. Dit of dat kan nog net eventjes af. En zo is er al
weer een uurtje extra voorbij. Minimaal om de twee uur 15 minuten
rust is echt geen onnodig advies. De tweede kant is dat men onder
stress geen notitie heeft van de eigen lichaamshouding. Geheel
gevangen door de werkzaamheden neemt het lichaam allerlei
onnatuurlijke vormen aan. Dat valt duidelijk op video-opnamen van
bureauwerkers te zien.
Beeldschermen
Enkele jaren geleden ontstond er grote ongerustheid over het werken
met beeldschermen. Langdurig beeldschermwerk zou goed zijn voor
miskramen, stress, ontstoken ogen, huidirritaties en tal van
nek/schouderklachten.
Als eerste het stralingsgevaar. Monitoren die met beeldbuizen (en
dus elektronenkanonnen) werken geven altijd straling af. Er wordt
een onderscheid gemaakt tussen röntgen- ( is vrijwel 0) en
elektromagnetische straling. Dit stralingsniveau wijkt nauwelijks
af van hetgeen u bij een vliegreisje of gebruik van de magnetron
oploopt. Toch blijft het verstandig om deze straling af te
schermen. Hoe minder straling hoe beter. N.B.: notebookschermen
zijn van het LCD-type en geven in principe geen straling af.
Tüv
De heren monitorfabrikanten, beducht voor toekomstige schadeclaims,
houden zich aan de internationale stralingsnormen voor
beeldschermen. Bekend is de zogenaamde Tüv-norm die als vrij streng
wordt beschouwd. De praktische consequentie is dat Tüv-goedgekeurde
monitoren als voldoende veilig worden beschouwd. In sommige
gevallen blijkt de monitor aan de achter- en zijkanten wel enige
straling te lekken. De Tüv wordt dan alleen aan de voorzijde
behaald. Zo ver ons bekend werd dit euvel alleen bij onbekende
goedkope beeldschermen gevonden.
Display
Oogklachten kunnen op meerdere wijze ontstaan. Een bekende
boosdoener is een slechte leesbaarheid van het scherm. Reflecties,
een verkeerd verlichtingsniveau van de omgeving, onvoldoende
contrast en een verkeerde kleur/grijstintstelling leveren al snel
vermoeidheid op. Een ander punt vormt het voortdurend opnieuw
focussen op het beeldscherm, toetsenbord en lessenaar. Daar hebben
de oogspieren een zware taak aan. Houdt alles binnen een
leesafstand van 30 tot 40 cm en/of schaf een speciale bril voor
beeldschermwerk aan.
Verhalen over geladen deeltjes die de ogen zouden irriteren zijn
nog niet bewezen. Wel trekken beeldbuizen bepaalde stofdeeltjes aan
die ook weer door de beeldschermgebruiker kunnen worden
aangetrokken. Regelmatig reinigen van de beeldbuis kan dit euvel
voorkomen en verhoogt tevens de leesbaarheid.
Lichamelijke klachten bij monitorgebruik zijn veelal de schuld van
een verkeerde werkhouding. Een monitorarm maakt de display-hoogte
en -afstand optimaal instelbaar. Let er bij notebooks op dat het
schermpje traploos instelbaar is voor de gewenste afleesstand.
Sinds 1 januari 1993 geldt in Nederland de beeldschermwet. Vraag uw
ARBO-dienst naar de specificaties en te nemen preventiemaatregelen.
VESA
De leesbaarheid van de display hangt af van het aantal puntjes
(pixels), contrast, helderheid, omgevingslicht en
verversfrequentie. Het aantal pixels hangt af van de desbetreffende
VGA-standaard en beeldbuisdiagonaal. Voor de standaard 15 inch
monitor raden wij een maximale resolutie van 800 x 600 pixels in
256 kleuren aan. In geval van een 17-21 inch monitor kunt u tot
1024 x 768 pixels gaan.
De verversfrequentie (aantal beelden per seconde) bedraagt bij
voorkeur 72 Hz of meer, de VESA-norm. Slechte monitoren en goedkope
VGA-videokaarten halen hun hoogste specificaties vaak niet. Gebruik
dan alleen de lagere resoluties.
Beeldschermfilters
Een aantal fabrikanten levert beeldschermfilters. De beste typen
zijn gemaakt van keramisch gecoate optische kunststof. Wat kunt u
daar nu van verwachten. Dat hangt sterk van het fabrikaat en de
specificaties af.
Wij noemen:
antireflectie;
beter contrast;
het wegvangen van elektromagnetische straling;
minder last van (geladen) stof;
krasbestendigheid.
In de praktijk blijken de betere beeldschermfilters (bijvoorbeeld
die van Toray) goed te werken. Mogelijk werken zij ook tegen oog-
en huidirritaties. Beeldschermfilters zijn verkrijgbaar voor zowel
monitoren als LCD-schermpjes.
Ozon en toner
Bij laserprinters en kopieerapparaten komt ozon vrij. Niet veel
doch wel merkbaar. Volgens de Scandinavische ARBO-wetgeving en ons
eigen TNO kan ozon kwaad als de MAC-waarde van 0,06 ppm bij een
werkduur van 8 uur wordt overschreden. Voor bejaarden en
CARA-patiënten geldt een MAC-waarde van 0,06 ppm. Bij smogvorming
worden deze MAC-waarden al snel overschreden.
Wat wordt er nu aan Ozon toegeschreven:
luchtwegklachten;
hoofdpijn;
malaise-gevoel;
aantasting van het immuunsysteem;
geheugen- en concentratieverlies;
oog/neus-irritaties;
misselijkheid en agressie.
Het gaat dan echter wel om concentraties van 1 ppm of meer.
Metingen leveren vaak tegenstrijdige uitslagen op. De verstandigste
remedie blijft laser- en kopieerapparatuur in een aparte goed
geventileerde ruimte te plaatsen. Dan heeft niemand er last van.
Bij bureauprinters is zulks wat lastig. Doorgaans zijn bureaulasers
en kopieerapparaten al van een eigen ozonfilter voorzien. Zolang er
niemand in de blaasrichting zit en het apparaat slechts kort
aanstaat kan de blootstelling aan ozon er mee door. Voor optimale
veiligheid raadt men extra ozonfilters (bijvoorbeeld de Minozon)
aan. Dergelijke filters vangen zowel de ozongassen als de
stofdeeltjes uit de lucht.
Ook de gebruikte toner is verre van onschadelijk. Gelukkig blijft
zij meestal goed afgeschermd in cartridges. Een goede filter
zuivert de ventilatielucht. Voorkom blootstelling aan toner.
Gebruik veilige en recyclebare cartridges. Zorg voor een regelmatig
onderhoud van de apparatuur en sla niet zelf aan het knoeien!
Optelsom
Of u later het slachtoffer van een PC-beroepsziekte zal worden
hangt af van een optelsom. Daarin worden meegenomen de veiligheid
van de apparatuur, de duur van de werkbelasting, additionele
preventieve maatregelen en de eigen lichamelijke gesteldheid. Het
eindresultaat kan pas na jaren duidelijk worden en dan is het vaak
te laat. Investeer daarom nu in de toekomst.
Inl.: 040-410855
U.S.